ACADEMONEWS

Σύμφωνα με τον αμερικανικό Νόμο περί Συμπληρωμάτων Διατροφής, Υγείας και Εκπαίδευσης (Dietary Supplement Health and Education Act, DSHEA) του 1994, το «συμπλήρωμα διατροφής» μπορεί να είναι: (α) ένα προϊόν (εκτός καπνού) που προορίζεται να συμπληρώνει τη διατροφή και φέρει ή περιέχει ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα διαιτητικά συστατικά: μια βιταμίνη, ένα μέταλλο, ένα βότανο ή άλλο φυτικό προϊόν, ένα αμινοξύ, μια διαιτητική ουσία για χρήση από τον άνθρωπο με σκοπό τη συμπλήρωση της διατροφής μέσω της αύξησης της συνολικής ημερήσιας πρόσληψης, ή ένα συμπύκνωμα, μεταβολίτης, συστατικό, εκχύλισμα ή συνδυασμούς αυτών των συστατικών, (β) ένα προϊόν που προορίζεται για κατάποση σε μορφή χαπιού, κάψουλας, δισκίου ή υγρού, (γ) ένα προϊόν που δεν προορίζεται για χρήση ως συμβατικό τρόφιμο ή ως το μοναδικό στοιχείο ενός γεύματος ή μιας δίαιτας, (δ) οτιδήποτε φέρει την ένδειξη «συμπλήρωμα διατροφής», και (ε) προϊόντα όπως ένα νεοεγκεκριμένο φάρμακο, ένα πιστοποιημένο αντιβιοτικό ή ένα αδειοδοτημένο βιολογικό προϊόν, τα οποία είχαν διατεθεί στην αγορά ως συμπλήρωμα διατροφής ή τρόφιμο πριν από την έγκρισή τους, την πιστοποίηση ή την αδειοδότησή τους (εκτός εάν η διάταξη αυτή αρθεί από αρμόδια αρχή). Τα συμπληρώματα διατροφής δεν ταυτίζονται με τα «διατροφοδραστικά» (neutraceuticals > nutrition + pharmaceuticals). Αν και συχνά συγχέονται και επικαλύπτονται στην πράξη, η διάκριση είναι κυρίως εννοιολογική, λειτουργική και ρυθμιστική. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν επιτρέπεται να αποδίδουν ισχυρισμούς πρόληψης ή θεραπείας νόσων. Από την άλλη, τα διατροφοδραστικά προϊόντα περιγράφουν φυσικά προϊόντα, δηλαδή τρόφιμα ή συστατικά τροφίμων με τεκμηριωμένη βιολογική δράση, ίσως ωφέλιμα στη διατήρηση της υγείας ή στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης νόσου, καταναλώνονται συχνά ως τρόφιμα ή σαν μέρος της καθημερινής δίαιτας παρά ως χάπια, χωρίς ωστόσο να υπάρχει σαφής ενιαίος νομικός ορισμός. Τα συμπληρώματα διατροφής σχετίζονται αρχικά με τη διατροφική επάρκεια, ενώ τα διατροφοδραστικά προϊόντα κινούνται μεταξύ τροφίμου και φαρμάκου.     Ένα λειτουργικό τρόφιμο για έναν άνθρωπο μπορεί να δρα ως διατροφοδραστικό για κάποιον άλλον. Το ίδιο μόριο, ίσως θεωρείται διατροφοδραστικό όταν εμπεριέχεται σε τρόφιμο αλλά συμπλήρωμα διατροφής όταν λαμβάνεται σε χάπι. Τόσο στα διατροφοδραστικά προϊόντα όσο και στα συμπληρώματα διατροφής, η αποτελεσματικότητα των βιοδραστικών συστατικών εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως τη μορφή και τη δόση του προϊόντος και του ενεργού συστατικού, τους συνδυασμούς των εμπεριεχόμενων συστατικών, τον ατομικό μεταβολισμό, κ.α.. Τα συμπληρώματα διατροφής ίσως συμβάλλουν στην κάλυψη διατροφικών ελλείψεων όταν η καθημερινή διατροφή δεν επαρκεί, παρέχοντας στοχευμένη πρόσληψη βιταμινών, μετάλλων και άλλων βιοδραστικών συστατικών σε τυποποιημένες και ελεγχόμενες δόσεις. Επιπλέον, μοιάζουν πρακτικά και εύχρηστα, συχνά διευκολύνοντας άτομα με αυξημένες ή ειδικές διατροφικές ανάγκες, όπως παιδιά και ηλικιωμένους, αθλητές ή εγκύους, ενώ ίσως επιτρέπουν καλύτερο έλεγχο της πρόσληψης στο πλαίσιο διαιτητικής ή ιατρικής παρακολούθησης. Επίσης, όταν χρησιμοποιούνται ορθά, πιθανώς να υποστηρίξουν συγκεκριμένες λειτουργίες του οργανισμού, όπως στο ανοσοποιητικό, όπου δύνανται να δράσουν ως συμπληρωματικό εργαλείο και όχι ως υποκατάστατο μιας ισορροπημένης διατροφής.   Συμπληρώματα Διατροφής: Χημική Μορφή & Συμπαράγοντες Στα συμπληρώματα διατροφής, η βιοδιαθεσιμότητα των θρεπτικών συστατικών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη χημική τους μορφή και τη σύστασή τους. Οι οργανικές μορφές μετάλλων, ίσως μέσω του σχηματισμού σταθερών συμπλόκων με αμινοξέα, ίσως εμφανίζουν αυξημένη διαπερατότητα από το εντερικό επιθήλιο σε σύγκριση με τις ανόργανες μορφές, οι οποίες πιθανώς να παρουσιάζουν χαμηλότερη απορρόφηση και αυξημένη αποβολή. Επιπλέον, η απουσία απαραίτητων συμπαραγόντων, όπως το μαγνήσιο και η βιταμίνη Κ, μπορεί να περιορίσει τη μετατροπή ανόργανων στοιχείων σε βιολογικά ενεργές μορφές. Παραδείγματος χάριν, το μαγνήσιο είναι απαραίτητο τόσο για τη σύνδεση της βιταμίνης D με την πρωτεΐνη μεταφοράς της όσο και για την έκφραση των υποδοχέων της στα κύτταρα, ενώ παράλληλα η ενεργοποιημένη βιταμίνη D μπορεί να βελτιώσει τη κατάσταση του μαγνησίου στον οργανισμό αυξάνοντας την εντερική του απορρόφηση. Ακόμη, η προέλευση και η χημική φύση των πρώτων υλών των μετάλλων μπορεί να επηρεάζουν την ιονική τους μορφή και, κατ’ επέκταση, τη μεταφορά τους μέσω των εντερικών κυτταρικών διαύλων.   Το Παράδοξο της Απορρόφησης και η Τοξικότητα Τα συμπληρώματα διατροφής δεν υποκαθιστούν μια ισορροπημένη διατροφή ούτε αναιρούν επιβαρυντικές διατροφικές πρακτικές. Άλλωστε, η βιολογική τους αποτελεσματικότητα καθορίζεται από τη δοσολογία, τη βιοδιαθεσιμότητα, το ατομικό μεταβολικό προφίλ, τη σύσταση του εντερικού μικροβιώματος και το συνολικό διαιτητικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται. Μερικές φορές, η απορρόφηση περισσότερων του ενός συμπληρωμάτων επηρεάζεται∙ ένα τυπικό παράδειγμα είναι ο σίδηρος και ο ψευδάργυρος που μοιράζονται κοινούς εντερικούς μεταφορείς με πιθανό αποτέλεσμα την αναστολή απορρόφησης του ενός λόγω ανταγωνισμού των. Ο τρόπος λήψης των συμπληρωμάτων, με ή χωρίς τροφή, μεταβάλλει την απορρόφηση, ιδιαίτερα για λιποδιαλυτές ενώσεις. Επιπλέον, ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές που μεταβάλλουν το γαστρικό pH μπορούν να επηρεάσουν τη διάλυση και τη μεταφορά των θρεπτικών συστατικών στο έντερο. Έπειτα, το εντερικό μικροβίωμα μάλλον επηρεάζει τη βιοδιαθεσιμότητα αλλά και τη μεταβολική αξιοποίηση θρεπτικών ουσιών. Σε υπερβολικές δόσεις δε, ίσως ορισμένα συμπληρώματα να αποβάλλονται ταχέως δια των νεφρών. Κατά τον Παράκελσο, πατέρα της τοξικολογίας, «τα πάντα είναι δηλητήριο, υπάρχει δηλητήριο σε όλα (…) μόνο η δόση κάνει ένα πράγμα να μην είναι δηλητήριο». Από βιοχημικής άποψης, κάθε ουσία μπορεί να γίνει δηλητηριώδης και να προκαλέσει θάνατο, εάν χορηγηθεί σε επαρκώς μεγάλη ποσότητα. Έτσι, και η υπερβολική λήψη συμπληρωμάτων ίσως οδηγήσει σε τοξικότητα ή δυσλειτουργία. Υψηλές δόσεις αντιοξειδωτικών ή υδατοδιαλυτών βιταμινών ίσως δράσουν ως προ-οξειδωτικά ή να κορεστούν οι μηχανισμοί απορρόφησης, προκαλώντας συσσώρευση σε ιστούς και διαταράσσοντας την ισορροπία μεταλλικών στοιχείων και ηλεκτρολυτών. Παράλληλα, η ανισορροπία συγκεκριμένων στοιχείων μπορεί να επηρεάσει την ενζυμική δραστηριότητα, την ανοσολογική λειτουργία και τη νευρική αγωγιμότητα, ενώ μειωμένη νεφρική ή ηπατική λειτουργία επιτείνει τη συσσώρευση και την τοξικότητα. Η υπερβολική λήψη ορισμένων συμπληρωμάτων διατροφής ίσως τροποποιήσει τη μεταβολική δράση φαρμάκων ή να αναστείλει σημαντικά σήματα κυτταρικής προσαρμογής, περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα των φυσιολογικών μηχανισμών άμυνας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι και η βιταμίνη Κ, η οποία μπορεί να επηρεάσει τη δράση και την αποτελεσματικότητα αντιπηκτικών φαρμάκων.    H Αθέατη Βιοχημεία των Συμπληρωμάτων Διατροφής: από τη Βιολογική Ανάγκη στη Χημική Παρέμβαση Δεν είναι απίθανο η υπερβολική ή μη ισορροπημένη λήψη βιοδραστικών ουσιών να διαταράξει φυσιολογικά κυτταρικά σήματα προσαρμογής που ενδεχομένως να απαιτούν ήπια μεταβολικά ερεθίσματα. Η μονομερής χορήγηση συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών ενδέχεται να προκαλέσει ανισορροπίες, επηρεάζοντας την απορρόφηση και τη λειτουργία άλλων ουσιών, ενώ ορισμένα συμπληρώματα μπορούν να επηρεάσουν τη μεταβολική επεξεργασία κάποιων φαρμάκων. Παράλληλα, η υπέρβαση

Αναμφίβολα, στις μέρες μας, οι βιοχημικές εξετάσεις φαντάζουν θεμέλιος λίθος της σύγχρονης ιατρικής. Η ανάλυση πολύτιμων (βιο)δεικτών του αίματος καθώς και άλλων βιολογικών υγρών, μοιάζει να καθιστά τον σημερινό κλινικό ιατρό ικανό να εντοπίσει παθολογικές καταστάσεις σε πρώιμο στάδιο, να παρακολουθήσει την πρόοδο χρονίων νοσημάτων και να τεκμηριώσει την αποτελεσματικότητα θεραπευτικών παρεμβάσεων. Η συμβολή τους φαντάζει ανεκτίμητη, αφού δείχνουν να μεταφράζουν τη «σιωπηλή» λειτουργία του οργανισμού σε μετρήσιμα δεδομένα, δίνοντας σαφήνεια εκεί όπου τα συμπτώματα ίσως σιωπούν. Ωστόσο, όσο κι αν η αντικειμενικότητά τους φαντάζει αδιαμφισβήτητη, ενδεχομένως να κρύβουν μια πολυπλοκότητα που δεν γίνεται άμεσα ορατή.   Τα Κλινικά «Κρίσιμα» Σημεία Η υπάρχουσα βιβλιογραφία μαρτυρά πως οι τιμές των εργαστηριακών εξετάσεων έχουν νόημα μονάχα όταν ενταχθούν στο κλινικό υπόβαθρο ενός ατόμου. Χωρίς αυτόν τον αναγκαίο συσχετισμό, ακόμη και το πιο ρεαλιστικό και αντικειμενικό αποτέλεσμα μπορεί να αποπροσανατολίσει και να μετατρέψει μια βέβαιη μέτρηση σε εσφαλμένη διάγνωση. Ακόμη, η αξιοπιστία μιας εργαστηριακής εξέτασης δεν είναι απόλυτη. Αρκετές επιστημονικές δημοσιεύσεις έχουν επισημάνει ψευδώς αυξημένα ή/και ψευδώς ελαττωμένα αποτελέσματα σε πολλές εργαστηριακές εξετάσεις, όπως ο αιματοκρίτης, η CRP, η κρεατινίνη και διάφορα αντισώματα και αντιγόνα. Ποικίλοι παράγοντες όπως τεχνικά ζητήματα, η μεθοδολογία ή/και η παρουσία ετερόφιλων αντισωμάτων και παραπρωτεϊνών μπορούν να αλλοιώσουν το αποτέλεσμα και να δημιουργήσουν την ψευδαίσθηση μιας παθολογίας ή, αντιθέτως, μιας ψευδούς φυσιολογικότητας. Τα εν λόγω σφάλματα μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένη θεραπεία ή αντιθέτως σε παράλειψη διάγνωσης ή/και αντιμετώπισης μιας παθολογικής κατάστασης. Η ενδεχόμενη ύπαρξη υποκείμενων παθήσεων μπορεί να μεταβάλλει ριζικά τα εργαστηριακά ευρήματα, δίχως απαραίτητα να σχετίζεται με την υπό διερεύνηση πιθανή παθολογική κατάσταση. Μερικές φορές δε, μπορεί να υποβόσκουν παθολογίες των οποίων η διάγνωση έχει αμεληθεί, με αποτέλεσμα να έχουν αντίκτυπο και στη διερεύνηση κάποιας άλλης πιθανής παθολογικής κατάστασης –ή και όχι. Συνεπώς, η διαγνωστική ερμηνεία οφείλει να συνυπολογίζει τον οργανισμό ως σύνολο και όχι να εστιάζει απομονωμένα σε μία παθολογική διεργασία. Μόνο η συνολική κλινική θεώρηση είναι ικανή να αποκαταστήσει την ακρίβεια μιας διάγνωσης. Έπειτα, η φαρμακευτική αγωγή αποτελεί έναν συχνό και συχνά υποτιμημένο παράγοντα μεταβολής των εργαστηριακών δεικτών. Πολλά φάρμακα -από τα αντιφλεγμονώδη έως τα ορμονικά σκευάσματα- και άλλα διατροφικά σκευάσματα επιδρούν άμεσα ή έμμεσα στις βιοχημικές οδούς των κυττάρων, μεταβάλλοντας τις τιμές και οδηγώντας σε παρερμηνείες που μπορεί να αποκλίνουν από την πραγματική παθοφυσιολογία. Σαφώς λοιπόν, θα πρέπει να συνυπολογιστεί και το πλήρες φαρμακευτικό ιστορικό στην κάθε ερμηνεία ενός εργαστηριακού αποτελέσματος.     Σημαντική είναι και η μετα-αναλυτική φάση, δηλαδή η ερμηνεία των εργαστηριακών αποτελεσμάτων, που αποτελεί ίσως το πιο ευαίσθητο στάδιο της διαγνωστικής διαδικασίας. Η υπερεκτίμηση μικρών αποκλίσεων ή, αντιθέτως, η υποτίμηση κρίσιμων δεδομένων, ενδεχομένως να αλλοιώσει πλήρως τη διαγνωστική κατεύθυνση, μετατρέποντας την πληροφορία σε πλάνη. Η εσφαλμένη αξιολόγηση των εργαστηριακών αποτελεσμάτων μπορεί να μετατρέψει την ιατρική από φροντίδα σε κίνδυνο, καθώς λανθασμένες φαρμακευτικές ή επεμβατικές στρατηγικές έχουν άμεσο αντίκτυπο στην υγεία ενός ανθρώπου. Το εν λόγω γεγονός υπογραμμίζει την αναγκαιότητα συνδυαστικής ανάλυσης τόσο των κλινικών όσο και των εργαστηριακών ευρημάτων. Ωστόσο, ορισμένοι βιοχημικοί δείκτες διαθέτουν περιορισμένη κλινική χρησιμότητα, παρέχοντας ελάχιστη προστιθέμενη αξία στη διάγνωση ή στην παρακολούθηση της νόσου. Η επιλογή τους θα πρέπει να γίνεται με αυστηρά κριτήρια τεκμηρίωσης και σκοπιμότητας.   Ερμηνευτικοί και Τεχνικοί Παράγοντες Οι προαναλυτικοί παράγοντες αποτελούν συχνά μια αφανή πηγή απόκλισης των αποτελεσμάτων. Διάφοροι παράμετροι όπως η νηστεία, η ώρα λήψης φαρμακευτικών και άλλων σκευασμάτων, η πρόσφατη άσκηση ή ακόμη και το ψυχολογικό στρες μπορούν να μεταβάλλουν ουσιωδώς τις τιμές, οδηγώντας σε φαινομενικές ανωμαλίες που μάλλον δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματική φυσιολογία. Η πρόσφατη πρόσληψη τροφής, η κατανάλωση καφέ ή αλκοόλ, η έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες ή η αφυδάτωση μπορούν να τροποποιήσουν προσωρινά τις εργαστηριακές τιμές. Τέτοιες επιδράσεις υπογραμμίζουν την ανάγκη προσεκτικής καθοδήγησης του ατόμου πριν τη δειγματοληψία. Οι φυσιολογικές καταστάσεις, όπως η ηλικία, το φύλο, η κύηση ή ο ορμονικός κύκλος, επηρεάζουν ουσιωδώς τις εργαστηριακές τιμές και μεταβάλλουν τα όρια αναφοράς. Η ερμηνεία ενός αποτελέσματος χωρίς προσαρμογή σε αυτά τα δεδομένα ενέχει τον κίνδυνο ψευδούς παθολογίας ή άστοχης κλινικής εκτίμησης. Επίσης, τα αναλυτικά σφάλματα ίσως αποτελούν τεχνολογική σκιά της εργαστηριακής πράξης. Παρά την όποια φαινομενική ακρίβεια των μηχανημάτων, η ανθρώπινη παρέμβαση, η ποιότητα των αντιδραστηρίων και οι συνθήκες λειτουργίας μπορούν να εισαγάγουν μικρά αλλά κλινικά σημαντικά σφάλματα που ίσως αλλοιώσουν το τελικό αποτέλεσμα. Οι βιοχημικοί δείκτες δεν είναι στατικές οντότητες· μεταβάλλονται δυναμικά στον χρόνο, αντανακλώντας τη φυσιολογική ή παθολογική πορεία των διεργασιών του οργανισμού. Συνεπώς, η αξιολόγησή τους απαιτεί χρονική συσχέτιση και παρακολούθηση της τάσης, παρά τη μεμονωμένη ανάγνωση μιας μοναδικής τιμής. Φυσικά, πολλές εργαστηριακές εξετάσεις στερούνται απόλυτης ειδικότητας. Με άλλα λόγια, μια παθολογική τιμή μπορεί να αντανακλά πλήθος διαφορετικών νοσημάτων ή και παροδικών φυσιολογικών καταστάσεων. Η αδυναμία αυστηρής αιτιολογικής συσχέτισης υπενθυμίζει ότι η διάγνωση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε μία μεμονωμένη μέτρηση αλλά στο σύνολο των κλινικών και εργαστηριακών ευρημάτων ενός ατόμου.   Στατιστικοί, Πληθυσμιακοί και άλλοι Παράγοντες Η βιολογική ποικιλία καθιστά σαφές πως το «φυσιολογικό» δεν αποτελεί απόλυτη έννοια αλλά στατιστική προσέγγιση. Για ορισμένους ανθρώπους, μια μικρή απόκλιση από τον μέσο όρο μπορεί να αποτελεί τη δική τους φυσιολογική κατάσταση, και όχι απαραίτητα ένδειξη παθολογίας. Από την άλλη, τα όρια αναφοράς βασίζονται σε στατιστικές κατανομές και συνεπάγεται ότι κάποια υγιή άτομα μπορεί να εμφανίζονται εκτός του «φυσιολογικού» εύρους. Η κατανόηση αυτού του στατιστικού φαινομένου είναι κρίσιμη για την αποφυγή λανθασμένης διάγνωσης. Ακόμη, οι βιολογικοί ρυθμοί, ημερήσιοι ή εποχιακοί, ίσως επηρεάζουν τις συγκεντρώσεις πολλών βιοχημικών δεικτών. Ορισμένες ορμόνες μάλλον ακολουθούν κιρκάδιες διακυμάνσεις, γεγονός που ίσως καθιστά την ώρα ή την εποχή δειγματοληψίας κρίσιμη παράμετρο για την ορθή ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Η διακύμανση των ορίων αναφοράς μεταξύ διαφορετικών πληθυσμιακών ομάδων καθιστά σαφές το γεγονός ότι οι τιμές ενός ατόμου δεν μπορούν να ερμηνευτούν ανεξάρτητα από το πλαίσιο. Η ίδια μέτρηση μπορεί να χαρακτηριστεί φυσιολογική ή μη, ανάλογα με το εργαστήριο ή τον πληθυσμό αναφοράς, υπογραμμίζοντας την ανάγκη εξατομικευμένης προσέγγισης. Αυτό συμβαίνει και επειδή ακόμη και μεταξύ αξιόπιστων εργαστηρίων, μικρές διαφοροποιήσεις στη μεθοδολογία, στα αναλυτικά όργανα ή στα χρησιμοποιούμενα αντιδραστήρια μπορούν να οδηγήσουν σε αποκλίσεις τιμών. Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων οφείλει επομένως να λαμβάνει υπόψη το πλαίσιο μέτρησης και να αποφεύγει τις απευθείας συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών πηγών. Η επιλογή του βιολογικού υγρού επηρεάζει ουσιωδώς τα μετρούμενα

Στην εποχή της ατέρμονης συνδεσιμότητας και του μανιώδους προσανατολισμού προς την παραγωγικότητα υπό ταχύτητα, οι «διακοπές» για κάποιους φαντάζουν ως απαραίτητη βιολογική ανάπαυλα -όταν για άλλους είναι περιττή πολυτέλεια. Αν και ο σύγχρονος άνθρωπος ομνύει στη σημασία τους, προκύπτουν κρίσιμα ερωτήματα: είναι πράγματι ωφέλιμες για τον οργανισμό; Δεδομένου του σύγχρονου βίου, ίσως τείνουν να προτιμώνται διακοπές «εμπειρίας», πλήρεις δραστηριοτήτων, με οργάνωση, χρονικό πλαίσιο και ένταση. Κανείς θα έλεγε πως η «ξεκούραση» των προγενέστερων γενεών σήμερα παραχωρεί τη θέση της σε μία νέα μορφή οργανωμένης έντασης. Υπό αυτό το πρίσμα, η επιστημονική διερεύνηση του κόστους —σωματικού, ψυχικού, γνωσιακού— της σύγχρονης «χαλάρωσης», κρίνεται όχι απλώς επίκαιρη, αλλά και επιτακτική ανάγκη.   Γιατί Κανείς Πηγαίνει Διακοπές;; Για κάποιους, οι διακοπές ίσως συνιστούν μια κοινωνικά θεσπισμένη αναστολή του καθήκοντος, προσφέροντας προσωρινή αποδέσμευση από τη ρουτίνα και τις επιτελεστικές απαιτήσεις της κανονικότητας. Πιθανώς λειτουργούν ως πεδίο αυτοπροσδιορισμού, εντός ενός πλαισίου αντίστασης στην εντατικοποίηση του χρόνου και στην επιταγή παραγωγικότητας. Ενδεχομένως εντάσσονται σε συμβολικά συστήματα διάκρισης, όπου η μορφή και η συχνότητά τους σηματοδοτούν κοινωνική θέση. Παράλληλα, ίσως η πολιτισμική έκθεση και η γεωγραφική μετατόπιση οδηγούν σε μια πρόσκαιρη ανασύνταξη επιθυμιών ή σε διαπολιτισμική μάθηση. Η έντονη χρονική συμπύκνωση εμπειριών πιθανώς δημιουργεί αναμνήσεις με υπερβαίνουσα βαρύτητα, εγγεγραμμένες στο αφήγημα του εαυτού. Από την άλλη, οι διακοπές ενδεχομένως ενεργοποιούν διαδικασίες στοχασμού, ανακατασκευής ταυτότητας ή και προσωρινής αναστολής κοινωνικών ρόλων. Πιθανώς ο χρόνος αποκτά αισθητική ποιότητα -απελευθερωμένος από χρηστικότητα- προσφέροντας εμπειρία πληρότητας. Ίσως συντελούν στην του χώρου, καθιστώντας τον «προορισμό» ένα πεδίο προσδοκίας και φαντασιακής επένδυσης. Υπό ένα μεταϋλιστικό πρίσμα, η επιλογή εμπειριών αντί υλικών αγαθών ενδέχεται να αντανακλά και μεταβολές αξιών, με τις διακοπές να εγγράφονται ως δείκτες πολιτισμικής μετατόπισης μάλλον παρά απλής απόλαυσης.   Τα Πλεονεκτήματα των Διακοπών ως προς την Υγεία του Ανθρώπου Eνδεχομένως οι ομαλού ρυθμού διακοπές και η αληθινή ξεκούραση να βελτιώνουν τον ανθρώπινο οργανισμό σε πολλαπλά επίπεδα. Είναι δυνατό να προάγονται μηχανισμοί κυτταρικής αποκατάστασης -όπως η αυτοφαγία-, ίσως να περιορίζεται το οξειδωτικό στρες κι ενδεχομένως να ενεργοποιούνται ευνοϊκές επιγενετικές τροποποιήσεις για τη γονιδιακή έκφραση σημαντικών γονιδίων. Επίσης, πιθανώς να παρατηρείται βελτίωση της καρδιακής μεταβλητότητας, της ποιότητας ύπνου δια της μελατονίνης, της εντερικής μικροχλωρίδας και της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος. Ακόμη, ίσως ελαττώνεται η έκκριση κορτιζόλης μέσω της παροδικής αποφόρτισης του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων, ενώ μπορεί να ενισχύεται η παραγωγή σεροτονίνης και ντοπαμίνης –πιθανότατα ευνοϊκό για τη ρύθμιση της διάθεσης ενός ατόμου. Ωστόσο, τα πιθανά βιολογικά και ψυχολογικά οφέλη των διακοπών στον άνθρωπο επηρεάζονται από μια πληθώρα παραγόντων, όπως αρχικά το είδος, η διάρκεια και ο τόπος των διακοπών, καθώς επίσης και η διατροφή, η φυσική δραστηριότητα και το ατομικό προφίλ κάθε ατόμου (π.χ. ηλικία, φύλο, υποκείμενες διαταραχές υγείας, κ.α.). Επιπλέον, το πλαίσιο κοινωνικής υποστήριξης, οι ψυχολογικές προσδοκίες και η προσωπική αντίληψη του καθενός ως προς την «ξεκούραση» ενδέχεται να τροποποιούν την έκταση και το είδος των ορμονικών, ανοσολογικών και νευροβιολογικών μεταβολών που παρατηρούνται. Έτσι, μάλλον οι επιδράσεις σε συστήματα όπως το ανοσοποιητικό, το καρδιαγγειακό, το γαστρεντερικό, το νευρικό και άλλα, καθώς και στον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων, να εκφράζονται μέσα από ένα δυναμικό πλέγμα αλληλεπιδράσεων που υπόκειται σε πολλαπλές εξωτερικές και εσωτερικές επιρροές, καθιστώντας τη μελέτη τους πολύπλοκη αλλά και κρίσιμη για την κατανόηση της συνολικής πιθανώς ευεργετικής επίδρασης των διακοπών στην υγεία.     Διακοπές: the Dark Side of the Moon Αν και ίσως στο μέλλον οι διακοπές να «συνταγογραφούνται» λόγω της συχνά φαινομενικής διασκέδασης και της χαλάρωσης που προσφέρουν, πολλές φορές επιφέρουν μεταβολές που επηρεάζουν πολλαπλά συστήματα και λειτουργίες του σώματος. Συνεπώς, είναι σημαντικό να αναγνωριστούν τα πιθανά αρνητικά τους στοιχεία για την ανθρώπινη υγεία, τα οποία επηρεάζονται από τους προαναφερθέντες παράγοντες που επηρεάζουν και την πιθανή ευεργετική δράση τους. Σε γενικές γραμμές, οι εν λόγω μεταβολές ίσως προκαλούν υπερδιέγερση του νευροενδοκρινικού άξονα αυξάνοντας τα επίπεδα κορτιζόλης και το στρες, ενώ και οι διαταραχές στον κιρκάδιο ρυθμό λόγω αλλαγών στον ύπνο και στη ζώνη ώρας πιθανότατα μειώνουν την ποιότητα ύπνου, τη γνωστική απόδοση, κ.α. Επίσης, η αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες ενδεχομένως να επιβαρύνει το μεταβολισμό ενώ και η μειωμένη σωματική δραστηριότητα κατά τις διακοπές μπορεί να ελαττώσει εμμέσως την καρδιοαναπνευστική αντοχή. Από την άλλη, η ξαφνική αύξηση της σωματικής δραστηριότητας χωρίς προοδευτική προσαρμογή είναι ικανή να προκαλέσει μυοσκελετικές κακώσεις, ενώ η αφυδάτωση λόγω αλλαγών θερμοκρασίας και υγρών ίσως επιβαρύνει τη νεφρική λειτουργία. Ακόμη, ίσως η έντονη κοινωνική δραστηριότητα και ο ανεπαρκής ύπνος να επιδρούν αρνητικά στο ανοσοποιητικό σύστημα και να αυξάνουν την ευαισθησία σε λοιμώξεις. Έπειτα, η παρατεταμένη έκθεση σε θορυβώδη ή μη οικεία περιβάλλοντα ίσως αυξάνει τα επίπεδα κορτιζόλης και εντείνει το στρες. Τέλος, οι συχνές αλλαγές στον ύπνο, τη διατροφή και τη δραστηριότητα προκαλούν διακυμάνσεις στην αρτηριακή πίεση και στον καρδιακό ρυθμό, αυξάνοντας τον κίνδυνο καρδιαγγειακών επεισοδίων.     Η «Ομοιόσταση» και η «Αλλόσταση» Η «ομοιόσταση» (ετυμολ. ελλ. «όμοιο» + «στάση»), θεμελιώδης έννοια της φυσιολογίας, αναφέρεται στη διατήρηση ενός σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος στον οργανισμό, παρά τις συνεχείς εξωτερικές μεταβολές. Ο όρος καθιερώθηκε από τον Walter Cannon το 1926, αποσαφηνίζοντας την έννοια του «εσωτερικού περιβάλλοντος» («milieu intérieur») και περιγράφει τη δυναμική ισορροπία που επιτυγχάνεται μέσω της ρύθμισης διαφόρων βιολογικών παραμέτρων. Από το κυτταρικό επίπεδο έως τα οργανικά συστήματα, ο οργανισμός λειτουργεί εντός ενός στενού φάσματος φυσιολογικών τιμών, ώστε να διατηρείται η λειτουργική ακεραιότητα κυττάρων, ιστών και οργάνων, ανεξάρτητα από διακυμάνσεις στο εξωτερικό περιβάλλον και στη σύσταση του εξωκυττάριου υγρού. Σε κυτταρικό επίπεδο, η ομοιόσταση εξασφαλίζει σταθερές συνθήκες όπως pH, θερμοκρασία, ιόντα και γλυκόζη για τη σωστή λειτουργία των ενζύμων. Η ρύθμιση της βασίζεται σε καθορισμένα setpoints, αισθητήρες και μηχανισμούς ανάδρασης που ανιχνεύουν αποκλίσεις και επαναφέρουν την ισορροπία μέσω νευρικών και ενδοκρινικών αποκρίσεων. Όργανα και συστήματα συνεργάζονται μέσω ανατροφοδοτικών μηχανισμών για να διατηρήσουν κρίσιμες παραμέτρους όπως αναπνοή και θερμοκρασία. Η αξιολόγηση ζωτικών σημείων και μεταβολικών δεικτών μπορεί να δείξει διαταραχές στην ομοιόσταση, που συνδέονται με πολλές διαταραχές υγείας λόγω δυσλειτουργίας στη ρύθμιση και στην προσαρμογή. Η «αλλόσταση», εκ των Sterling και Eyer το 1988, είναι η ικανότητα του οργανισμού να διατηρεί την εσωτερική ισορροπία μέσω προσαρμοστικών αλλαγών σε φυσιολογικές παραμέτρους, ως απάντηση σε εξωτερικές ή εσωτερικές μάλλον στρεσογόνες απαιτήσεις. Σε αντίθεση με την ομοιόσταση, που επιδιώκει σταθερότητα μέσω σταθερών τιμών, η αλλόσταση

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Εγκεφάλου (22 Ιουλίου), ο Ακαδαίμων εστιάζει σε 100+1 νευρολογικά συμπτώματα και σημεία που ίσως έχουν νευρολογικά αίτια και ίσως σχετίζονται με βλάβες του νευρικού συστήματος. Αν και τα τελευταία χρόνια ολοένα και πληθαίνουν, μάλλον παραμένουν συχνά αθέατα ή παραμελημένα, είτε λόγω της ήπιας εκδήλωσής τους είτε εξαιτίας της μερικής ενημέρωσης και της άγνοιας. Μερικές φορές, αυτά τα σημάδια αποτελούν προειδοποίηση για σοβαρότερες υποκείμενες παθήσεις. Η αυξανόμενη εμφάνιση και η πολυμορφία των νευρολογικών παθήσεων επιβάλλουν την ενδελεχή παρακολούθηση και την έγκαιρη αναγνώριση κάθε νευρολογικού συμπτώματος, ώστε να αποφευχθούν επιπλοκές με σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία και την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Παρακάτω παρατίθενται 100+1 σημάδια που μπορεί να έχουν νευρολογικά αίτια και σε παρένθεση μερικές ενδεικτικές νευρολογικές διαταραχές με τις οποίες έχουν βρεθεί να συνδέονται: 1.Μούδιασμα: πιθανή δυσλειτουργία αισθητικών ινών λόγω απομυελίνωσης ή φλεγμονής, ή/κ.α. (ΑΕΕ, MS, Νευροπάθειες, ή/κ.α.) 2.Μυρμηγκιάσματα: πιθανή αυξημένη εκφόρτιση αισθητικών νευρώνων λόγω ιονικής διαταραχής, ή/κ.α. (MS, Νευροπάθεια, ή/κ.α.) 3.Αδυναμία σε άκρα: πιθανή βλάβη κινητικών νευρώνων, ή/κ.α. (ΑΕΕ, ALS, MS, Πάρκινσον, ή/κ.α.) 4.Παράλυση: πιθανή αποδιοργάνωση της κινητικής οδού ή ισχαιμία, ή/κ.α. (ΑΕΕ, MS, Σπονδυλική κάκωση, ή/κ.α.) 5.Δυσκολία στην ομιλία: πιθανή διαταραχή σε περιοχή Broca ή συνδεόμενα νευρωνικά κυκλώματα, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Άνοια, Αφασία, ή/κ.α.) 6.Δυσαρθρία: πιθανή έλλειψη νευρομυϊκού συντονισμού στους αρθρωτικούς μυς, ή/κ.α. (MS, ΑΕΕ, Πάρκινσον, ή/κ.α.) 7.Θολή όραση: πιθανή παροδική ή επίμονη βλάβη στο οπτικό νεύρο, ή/κ.α. (Οπτική νευρίτιδα, MS, ή/κ.α.) 8.Διπλωπία: πιθανή αποδιοργάνωση κινητικών νευρώνων των εξωφθάλμιων μυών, ή/κ.α. (MS, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 9.Ζάλη: πιθανή απορρύθμιση αιθουσαίων πυρήνων ή νευροδιαβιβαστών, ή/κ.α. (ΑΕΕ, MS, νόσος Menière, ή/κ.α.) 10.Ίλιγγος: πιθανή δυσλειτουργία στον αιθουσαίο φλοιό ή εγκεφαλικό στέλεχος, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Νευρίτιδα αιθουσαίου, ή/κ.α.) 11.Κεφαλαλγία: πιθανή αυξημένη ενδοκρανιακή πίεση ή αγγειακή φλεγμονή, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Όγκος, MS, ή/κ.α.)     12.Απώλεια ισορροπίας: πιθανή δυσλειτουργία παρεγκεφαλίδας ή αιθουσαίου συστήματος, ή/κ.α. (MS, Πάρκινσον, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 13.Δυσκολία στο περπάτημα: πιθανή φλοιονωτιαία αστάθεια ή παρεγκεφαλιδική βλάβη, ή/κ.α. (MS, Πάρκινσον, Άνοια, ή/κ.α.) 14.Τρέμουλο: πιθανή διαταραχή στο ραβδωτό σώμα, ή/κ.α. (Πάρκινσον, ή/κ.α.) 15.Ακούσιες κινήσεις: πιθανή παθολογική δραστηριότητα στα βασικά γάγγλια, ή/κ.α. (Πάρκινσον, ή/κ.α.) 16.Μυϊκοί σπασμοί: πιθανή υπερδιέγερση νευρικών τόξων ή ελλιπής αναστολή, ή/κ.α. (ALS, Σπαστική παράλυση, ή/κ.α.) 17.Κράμπες: πιθανή μεταβολική αστάθεια ή υπερενεργοποίηση κινητικών νευρώνων, ή/κ.α. (ALS, MS, ή/κ.α.) 18.Δυσκολία στην κατάποση: πιθανή εγκεφαλική βλάβη σε κινητικά κέντρα φαρυγγικών μυών, ή/κ.α. (MS, Πάρκινσον, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 19.Απώλεια αίσθησης πόνου: πιθανή διαταραχή νωτιοθαλαμικής οδού, ή/κ.α. (MS, Όγκοι, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 20.Μειωμένη αίσθηση αφής: πιθανή απώλεια αισθητικών νευρικών ινών, ή/κ.α. (ΑΕΕ, MS, Νευροπάθεια, ή/κ.α.) 21.Νυσταγμός: πιθανή αστάθεια αιθουσαίων/οφθαλμικών τόξων, ή/κ.α. (MS, Παρεγκεφαλιδική βλάβη, ή/κ.α.) 22.Νευρολογική κόπωση: πιθανή μείωση συναπτικής απόδοσης λόγω απομυελίνωσης, ή/κ.α. (MS, Μυασθένεια, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 23.Διαταραχές ύπνου: πιθανή διαταραχή στον υποθάλαμο και στο σύστημα μελατονίνης, ή/κ.α. (Πάρκινσον, Άνοια, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 24.Μνημονικά προβλήματα: πιθανή νευρωνική απώλεια στον ιππόκαμπο και στο μετωπιαίο λοβό, ή/κ.α. (Αλτσχάιμερ, Άνοια, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 25.Δυσκολία συγκέντρωσης: πιθανή διαταραχή προσθίων μετωπιαίων δικτύων, ή/κ.α. (Άνοια, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 26.Απώλεια συνείδησης: πιθανή μειωμένη αιμάτωση ή νευρωνική απορρύθμιση, ή/κ.α. (ΑΕΕ, επιληψία, τραύμα, ή/κ.α.). 27.Λιποθυμίες: πιθανή διακοπή φλοιϊκής αιμάτωσης ή καρδιονευρική ανισορροπία, ή/κ.α. (ΑΕΕ, ή/κ.α.) 28.Απώλεια ελέγχου ούρησης: πιθανή διαταραχή εγκεφαλονωτιαίων τόξων, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Άνοια, MS, ή/κ.α.) 29.Απώλεια ελέγχου αφόδευσης: πιθανή φλοιώδης ή νωτιαία αποδιοργάνωση ή απομυελίνωση, ή/κ.α. (Άνοια, ΑΕΕ, MS, ή/κ.α.) 30.Αισθητηριακές διαταραχές: πιθανή απομυελίνωση ή απώλεια νευρωνικής μετάδοσης, ή/κ.α. (MS, Όγκοι, ή/κ.α.) 31.Μυϊκή ατροφία: πιθανή εκφύλιση κινητικών νευρώνων, ή/κ.α. (ALS, Νευροπάθειες, ή/κ.α.) 32.Πόνος: πιθανή νευροφλεγμονή ή απομυελίνωση, ή/κ.α. (MS, Νευραλγία, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 33.Νευραλγία: πιθανή φλεγμονή ή πίεση αισθητικών νευρικών ινών, ή/κ.α. (Τριδυμική νευραλγία, MS, ή/κ.α.) 34.Δυσκαμψία μυών: πιθανή υπερτονία λόγω κινητικής βλάβης, ή/κ.α. (Πάρκινσον, MS, ή/κ.α.) 35.Απώλεια όρεξης: πιθανή δυσλειτουργία υποθαλάμου, ή/κ.α. (Άνοια, Όγκοι εγκεφάλου, ή/κ.α.) 36.Ανεξήγητη απώλεια βάρους: πιθανή νευροενδοκρινική απορρύθμιση, ή/κ.α. (ALS, Όγκοι, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 37.Αίσθημα παλμών: πιθανή υπερδραστηριότητα αυτόνομου νευρικού συστήματος, ή/κ.α. (MS, Άγχος, Δυσαυτονομία, ή/κ.α.) 38.Ακανόνιστος καρδιακός ρυθμός: πιθανή δυσλειτουργία πνευμονογαστρικού νεύρου, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Όγκοι στελέχους, ή/κ.α.) 39.Βράγχος φωνής: πιθανή διαταραχή του πνευμονογαστρικού ή υπογλωσσίου νεύρου, ή/κ.α. (Όγκοι εγκεφάλου, MS, ή/κ.α.) 40.Δυσκολία αναπνοής: πιθανή εγκεφαλική δυσλειτουργία στον προμήκη μυελό, ή/κ.α. (ALS, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 41.Αλλαγές διάθεσης: πιθανή νευροδιαταραχή σε σεροτονίνη/ντοπαμίνη προμετωπιαίου φλοιού, ή/κ.α. (Πάρκινσον, Αλτσχάιμερ, Άνοια, ψυχιατρικά, ή/κ.α.) 42.Κατάθλιψη: πιθανή υπολειτουργία μεταιχμιακού συστήματος και οδών μονοαμινών (Άνοια, Αλτσχάιμερ, MS, ή/κ.α.) 43.Σύγχυση: πιθανή αποδιοργάνωση μετωπιαίων-κροταφικών συνδέσεων λόγω νευροεκφύλισης (Άνοια, ΑΕΕ, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 44.Αποπροσανατολισμός: πιθανή διαταραχή χωροχρονικών κυκλωμάτων του ιπποκάμπου, ή/κ.α. (Άνοια, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 45.Απώλεια οπτικού πεδίου: πιθανή βλάβη στην οπτική ακτινοβολία ή τον οπτικό φλοιό, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Όγκοι, MS, ή/κ.α.) 46.Μυϊκή αδυναμία επιδεινούμενη με χρήση: πιθανή αποτυχία νευρομυϊκής σύναψης, ή/κ.α. (Μυασθένεια Gravis, ή/κ.α.) 47.Ευαισθησία σε φως: πιθανή υπερδιέγερση του οπτικού φλοιού, ή/κ.α. (Ημικρανία, MS, ή/κ.α.) 48.Ευαισθησία σε ήχο: πιθανή διαταραχή στον ακουστικό φλοιό ή στέλεχος, ή/κ.α. (Ημικρανία, MS, ή/κ.α.) 49.Ακούσιες εκρήξεις γέλιου: πιθανή βλάβη μετωπιαίου-προμετωπιαίου ελέγχου, ή/κ.α. (MS, ΑΕΕ, Άνοια, ή/κ.α.) 50.Ακούσιες εκρήξεις κλάματος: πιθανή δυσλειτουργία συναισθηματικής ρύθμισης, ή/κ.α. (MS, Πάρκινσον, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 51.Δυσκολία στη γραφή: πιθανή αταξία ή φλοιώδης κινητική βλάβη, ή/κ.α. (MS, ΑΕΕ, Άνοια, ή/κ.α.) 52.Δυσκολία στην ανάγνωση: πιθανή βλάβη στον βρεγματικό λοβό, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 53.Σπασμοί: πιθανή απορρύθμιση διεγερτικών/ανασταλτικών νευρωνικών κυκλωμάτων, ή/κ.α. (Επιληψία, Όγκοι, MS, ή/κ.α.) 54.Επιληπτικές κρίσεις: πιθανός υπερσυγχρονισμός φλοιικών νευρώνων, ή/κ.α. (Επιληψία, ΑΕΕ, Όγκοι, ή/κ.α.) 55.Αίσθημα βάρους στο κεφάλι: πιθανή αύξηση ενδοκράνιας πίεσης, ή/κ.α. (Όγκοι, Υδροκέφαλος, ή/κ.α.) 56.Διαταραχές ισορροπίας: πιθανή αδυναμία παρεγκεφαλιδικού συντονισμού ή απομυελίνωση, ή/κ.α. (MS, Πάρκινσον, ΑΕΕ, ή/κ.α.) 57.Απώλεια μυϊκού τόνου: πιθανή αποσύνδεση κινητικού νευρώνα ή σπαστικότητα, ή/κ.α. (ALS, MS, ή/κ.α.) 58.Αίσθημα καύσου στα άκρα: πιθανή παθολογική αισθητηριακή μετάδοση, ή/κ.α. (Νευροπάθειες, MS, ή/κ.α.) 59.Απώλεια αντανακλαστικών: πιθανή αποτυχία νωτιαίων κινητικών τόξων, ή/κ.α. (ALS, Νευροπάθειες, ή/κ.α.) 60.Αταξία: πιθανή παρεγκεφαλιδική ή αισθητηριακή απορρύθμιση, ή/κ.α. (MS, ΑΕΕ, Όγκοι, ή/κ.α.) 61.Αδυναμία αναγνώρισης αντικειμένων με αφή: πιθανή βλάβη στον φλοιό του εγκεφάλου, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 62.Παραισθησίες: πιθανή αυξημένη διέγερση ή λανθασμένη επεξεργασία αισθητηρίων νευρώνων, ή/κ.α. (MS, Νευροπάθεια, ή/κ.α.)     63.Ναυτία χωρίς αιτία: πιθανή δυσλειτουργία στέλεχος/αιθουσαίο σύστημα, ή/κ.α. (ΑΕΕ, MS, Ημικρανία, ή/κ.α.) 64.Αλλαγές όσφρησης: πιθανή βλάβη οσφρητικού βολβού ή φλοιού, ή/κ.α. (Πάρκινσον, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 65.Αλλαγές γεύσης: πιθανή διαταραχή στο εγκεφαλικό στέλεχος ή φλοιό, ή/κ.α. (ΑΕΕ, Όγκοι, ή/κ.α.) 66.Αίσθημα θολούρας: πιθανή νευρομεταδοτική κόπωση ή απομυελίνωση, ή/κ.α. (MS, ή/κ.α.) 67.Αποπροσανατολισμός μετά κόπωσης: πιθανή υπολειτουργία προμετωπιαίου φλοιού, ή/κ.α. (MS, Άνοια, ή/κ.α.) 68.Ευερεθιστότητα: πιθανή νευροχημική απορρύθμιση, ή/κ.α. (Άνοια, Αλτσχάιμερ, Πάρκινσον, ή/κ.α.) 69.Εκρήξεις θυμού: πιθανή δυσλειτουργία αναστολής στον μετωπιαίο λοβό, ή/κ.α. (Άνοια, Αλτσχάιμερ, ή/κ.α.) 70.Απώλεια προσανατολισμού στο